جالب‌توجه است که با مروری بر اسناد تاریخی می‌توان به استانداردهایی برای تعلیم و تربیت در نظریات دانشمندان اسلامی قرن‌های ۳ و ۴ دست‌یافت. در این‌بین ابن سحنون و اخوان‌الصفا پیشرو در تعیین ملاک و شاخص‌هایی برای دانش‌آموزان، معلمان و حتی سیستم آموزشی بوده‌اند؛ به عنوان‌مثال شایستگی‌های معلمان ازنظر اخوان‌الصفا، به شرح زیر است:

1. 1. عالم و عارف به حقایق اشیا و امور

1. 1. یقین به‌روز جزا

1. 1. عالم به احکام دین

1. 1. آگاه به امور آخرت

1. 1. دانا به احوال معاد

1. 1. هوشمند و دارای بهره هوشی بالا

1. 1. خوش‌خلقی و خوش ذهنی

1. 1. عدم تعصب به مذهبی خاص

1. 1. رفاقت با دانش‌آموزان

1. عدم آموزش به ناشایستگان (بهشتی و دیگران، ۱۳۸۸)

استانداردسازی

اصول استانداردسازی

مهرداد یگانه (۱۳۷۹) برای استانداردسازی ۵ اصل را معرفی می‌کند:

اصل اول: استاندارد کردن عمل ساده‌سازی است که مستلزم کاهش تعداد بسیاری از موضوعات است.

اصل دوم: استاندارد کردن فعالیتی است اجتماعی و اقتصادی که بر اساس توافق عمومی حاصل می‌شود.

اصل سوم: نشر یک استاندارد به‌خودی‌خود ارزشی ندارد مگر اینکه به اجرا درآید.

اصل چهارم: استاندارد کردن از طریق تهیه یک استاندارد، انتخاب و سپس تثبیت آنچه انتخاب‌شده است انجام می‌‎گیرد.

اصل پنجم: استانداردها باید در فواصل زمانی معین موردبازنگری و در صورت لزوم مورد تجدیدنظر قرار گیرند. معمولاً اکثر کشورها یک دوره پنج‌ساله را برای بازنگری و تجدیدنظر در نظر می‌گیرند.

همچنین کمیته اجرایی فعالیت‌های فنی در آمریکا در خصوص اصول استانداردسازی بایدها و نبایدهایی را مشخص ‌کرده‌است (جابری مقدم، و خنیفر، ۱۳۸۶):

استانداردها باید:

1. 1. با زبان ساده و قابل‌فهم برای عموم بیان شوند.

1. 1. تنها شامل اطلاعات بخصوصی باشند.

1. 1. بر روی عملکرد نهایی محصول تمرکز داشته باشند.

1. شامل یک سیستم بازخورد در مورداستفاده از معایب برای بهبودهای بعدی باشند.

استانداردها نباید:

1. 1. مانع از نوآوری شوند.

1. 1. مردم را در نظر نگیرند.

1. 1. زمان چرخه تولید را افزایش دهند.

1. 1. چگونگی ساخت چیزی یا انجام خدمتی را به شما بگویند.

1. شامل اطلاعاتی باشند که بدون استفاده از داده به دست‌آمده‌اند.

قورچیان و محمودی (۱۳۸۳) اذعان دارند که برای استانداردسازی عوامل انسانی در سازمان‌های آموزشی باید به شرایط زیر توجه کرد:

1. 1. استانداردها توسعه‌ای و منعطف هستند. برای این منظور باید طیفی از عملکردهای قابل‌قبول ایجاد شود.

1. 1. استانداردها نیازمند طیف گسترده‌ای از ابزارهای ارزیابی و سیستم ارزیابی جامع و مستمرند.

1. 1. استانداردها دسترسی متعادل به محتوای پرمعنی را فراهم می‌سازند،

1. 1. استانداردها به ایجاد مجموعه‌ای متناسب برای اجرای استانداردها منجر می‌شود،

1. استانداردها در حکم کاتالیزور برای سایر اصلاحات عمل می‌کنند.

انواع استاندارد

در مقالات و نظرات محققین دسته‌بندی‌های مختلفی از انواع استاندارد آمده است:

با توجه به توسعه نهضت استانداردسازی در آموزش‌وپرورش کشورهای گوناگون انواع‌ استانداردها‌ در سازمان‌های آموزشی استفاده می‌شود که مهم‌ترین آن‌ ها عبارت‌اند از:

الف) استانداردهای محتوا: استانداردهای محتوایی عبارت‌هایی برای مشخص کردن محتوای دانشی هستند که فراگیران باید یاد بگیرند.

ب) استانداردهای عملکرد: عبارت‌هایی که‌ سطح عملکرد مورد انتظار از فرد را بر اساس اهـداف، وظـایف، مسئولیت‌ها و شایستگی‌های عملکردی تعیین می‌کند. (قورچیان، و محمودی، ۱۳۸۳)

همچنین استانداردها بر اساس دودسته اصلی عینی و ذهنی به شرح ذیل است:

1. استانداردهای عینی: مبتنی بر نتایج قابل‌سنجش هستند:

۱-۱- استانداردهای مهندسی‌شده: نتایجی را بیان می‌کنند که باید به آن رسید تا به اهداف کلی دست‌یافت.

۱-۲- استانداردهای تاریخی: مبتنی بر نتایج پیشین هستند تا با مقایسه نتایج فعلی با آن امر برنامه‌ریزی تسهیل شود.

۱-۳- استانداردهای مقایسه‌ای: مبتنی بر نتایج به دست‌آمده به وسیله دیگران در کسب‌وکار مشابه است.

1. استانداردهای ذهنی: استاندارهایی که مبتنی بر ترجیح شخصی است و هیچ نتیجه خاص قابل‌اندازه‌گیری ندارند. این استانداردها ممکن است دربرگیرنده ترجیح شخص، پیش‌داوری، سوگیری و انتقادهای غیرملموس باشند.

جابری مقدم و خنیفر (۱۳۸۶) انواع استاندارد را ازنظر سطوح اجرا به ۵ دسته زیر تقسیم کرده‌اند:

1. 1. استانداردهای کارخانه‌ای

1. 1. استانداردهای شرکتی

1. 1. استانداردهای ملی

1. 1. استانداردهای منطقه‌ای

1. استانداردهای بین‌المللی

روش‌های استانداردسازی

بررسی‌های مربوط به ارزشیابی عملکرد منابع انسانی نشان می‌دهد که‌ برای‌ رسیدن‌ به استانداردهای عملکرد، که عوامل متنوع درون‌سازمانی و برون‌سازمانی در شکل‌گیری آن نقش‌ اساسی‌ دارند، به چهار روش می‌توان عمل کرد:

۱٫ تحقیقات کتابخانه‌ای و الگوبرداری از نمونه های موفق،

۲٫ مشاهده‌ عملکرد افراد موفق و اثربخشی فعالیتی که نیاز به استاندارد شدن دارد،

۳٫ از طریق روش معیارهای سنجش‌ به معنی الهام گرفتن از موقعیت‌های بسیار شبیه در محیطی مـتفاوت.

۴٫ از طـریق نظرسنجی ۳۶۰ درجه‌ای (بازخورد‌ ۳۶۰‌ درجه‌ای نظرسنجی‌ همه‌جانبه‌ با‌ شرکت نمونه هایی از کل‌ طیف‌های مخاطب) در زمینه شایستگی‌های فردی و سپس استخراج استانداردها از طـریق تـحلیل نـتایج.

مبانی نظری مدل استانداردسازی

بر اساس بررسی‌های کتابخانه‌ای در حکم پشتوانه نظری، باهدف ارتقای روایی محتوا و غنای علمی و پژوهشی مجموعه‌ای از نظریه ها استخراج گردید (قورچیان، و محمودی، ۱۳۸۶):

۱٫ نظریه مهارت‌های مدیریتی

توضیح اینکه وقتی مال کسی تلف شد باید تلاش شود تا حد امکان، مالک بـه وضـعیت سـابق خـود برگردانده شود. پس اگر عین تلف شد باید نزدیکترین چیز به آن را به مالک رد کند و نزدیکتـرین چیـز بـه عین، در مثلی مثل است و در قیمی قیمت(خوئی، مصباح الفقاهه، ۱۴۵ ،۳). قانون مدنی در زمینه تلف مالی که در معامله باطل اخذ شده در ماده ۳۶۶ بیان می‌دارد: هرگاه کسـی به بیع فاسد مالی را قبض کند باید آن را به صاحبش رد نماید و اگر تلف یا ناقص شود ضامن عین و منافع آن خواهد بود. ماده ۳۳۱ همین قانون مقرر می‌کند: «هرکس سبب تلف مالی بشود باید مثل یـا قیمـت آن را بدهد …» به نظر می‌رسد «ضامن عین بودن» مذکور در ماده ۳۶۶ را باید با توجه به ماده ۳۳۱ تفسیر کرده قائل شویم به اینکه از نظر حقوق ایران، به تبع فقه امامیه، در صورت تلـف، در قیمیـات، قیمـت و در مثلیات ،مثل ‌در مورد ضمان خواهد بود.

‌در مورد ضمان منافع مقبوض بواسطه عقد فاسد فقیهان میان منـافع اسـتیفاء شـده و اسـتیفاء نشـده تفکیک کرده‌اند. لذا ما نیز به تبعیت از ایشان، ابتدا به بحث درباره ضمان منافع مستوفات و سپس به بحث درباره ضمان منافع غیر مستوفات خواهیم پرداخت.

مبحث هفتم-حکم منافع مستوفات

مشهور فقیهان قائلند که قابض عین در معامله فاسد ضامن منافع آن نیز هست و حتی بـر آن ادعـای اجماع هم شده است. لکن در این مسأله ابن حمزه که از فقیهان بزرگ شیعه است، قائـل بـه عـدم ضـمان شده است و به روایت الضمان بالخراج، استناد ‌کرده‌است(خوئی، مصـباح الفقاهـه، ۲۸۵ ،۳؛ النـائینی، منیـه .(۲۷۷ اما کسانی که قائل به ضمان منافع شده اند به دلایل مختلفی استناد کرده‌اند از جملـه: عمـوم قاعـده علی الید، قاعده احترام و قاعده اتلاف (النائینی، منیه الطالب، ۲۶۱ ،۱) و سیره قطعی عقـلاء (خـوئی، مصـباح الفقاهه، ۱۵۱ ،۳) و در پاسخ ‌به این اشکال که حدیث علی الید، شامل منافع ‌نمی‌شود، گفتـهانـد کـه ایـن اشکال وجهی ندارد زیرا حدیث علی الید، قلمرو شمولش اعم از عین و منفعت است. البته به دلایل دیگری هم برای اثبات ضمان استناد کرده‌اند که از ذکر آن ها خودداری می‌کنیم . اما کسانی که در این مسأله، قائل به عدم ضمان شده‌اند همـانطور کـه گفتـیم بـه حـدیث «الخـراج بالضمان» استناد کرده انداند و گفته : مسئولیت جبران خسارت در مقابل منافع، خراج است به عبارتی منظـور از قاعده این است که در جایی که قائل به مسئولیت یا ضمان شدیم، در مقابل باید معتقد باشیم که خراج یـا منافع آن، مال کسی است که ضمان، برعهده اوست(بهرامی، جزوه حقوق مدنی ۲۰۴ ( بروجردی عبده، کلیات حقوق اسلامی) لکن فقیهان امامیه در رد استدلال مذکور دلایل متعددی ارائه کرده‌اند؛ -۱ سند حدیث ضعیف است. -۲ حدیث دلالتی بر آنچه در بالا گفته شد ندارد، زیرا اولاً ‌در مورد لفـظ خـراج، احتمـالات متعـددی وجود دارد ثانیاًً: فقیهان امامیه با توجه به برخورد ائمه و سایر قرائن معتقدند که معنی حـدیث چنـین اسـت: هرگاه شخصی، ضمان مالی را بپذیرد و این امر، مورد قبول شارع باشد، خراج یعنی منافع آن مال، بـرای او خواهد بود ‌به این ترتیب حدیث شامل معاملات معاوضی است نه ضمان قهـری(خـوئی، مصـباح الفقاهـه، ۳،۲۹۰؛ النائینی، منیه الطالب، ۲۷۷ ،۱ ؛ انصاری، المکاسب، ۱۸ ،۷و۱۸۵و۱۸۶)به هر حال، به نظر می‌رسد، آنچه ابن حمزه ذکر ‌کرده‌است، دلیل و مـدرک محکمـی نـدارد و اقـوی ضمان منافع مستوفات می‌باشد.

مبحث هشتم- حکم منافع غیر مستوفات

در این مورد نیز مشهور قائل به ضمان هستند و عده ای بر آن، ادعای اجماع کرده‌اند(خـوئی، مصـباح الفقاهه ، ۲۹۳) در این باره کلام مرحوم شیخ انصاری مردد است، گاه به ضمان و گاه به عدم آن حکم می- کند. به خصوص در فرض علم پرداخت کننده مال به فساد معامله و گاه در مسـأله قائـل بـه توقـف مـی شود(انصاری، المکاسب، ۱۹۱ ،۷) و ایشان در نهایت میفرمایند که اقوال در خصـوص ضـمان منـافع غیـر مستوفات بر پنج قسم است: الف)عده ای – اکثر فقیهان – حکم به ضمان داده‌اند. ب)عدهای از جمله در ایضاح الفواید، حکم به عدم ضمان داده‌اند. ج)گروهی حکم به ضمان داده‌اند جز در صورت علم بایع به فساد بیع. د)عدهای در این صورت توقف کرده‌اند (صورت علم بایع). ه)عدهای هم به طور مطلق قائل به توقف شده‌اند. اما به نظر ما، قول اقوی همانا، قول به ضمان است زیرا برای ثبوت ضمان، عموم «علی الید» کفایت می‌کند . اما در پاسخ کسانی که گفته‌اند که علم بایع به فساد معامله، رافـع ضـمان نسـبت بـه منـافع غیـر مستوفات است ‌به این استدلال که در فرض علم، بایع خود اقدام به تسلیط تبرّعی کـرده اسـت، مـیتـوان گفت که اگر این استدلال را بپذیریم در منافع مستوفات هم باید قائل به عدم ضمان شویم. لکـن پـذیرش این استدلال، صحیح به نظر نمیرسد زیرا علم به فساد، منافاتی با بنای بر صحت از لحاظ تشریحی نـدارد، تسلیط رافع ضمان، تسلیط بر مال اذن دهنده است نه تسلیط جهت وفای به معامله(النائینی، منیـه الطالـب، ۲۸۱ و۲۸۲٫). بدین ترتیب، با این بیان، فساد قول کسانی که به استناد عدم دلیل بر ضمان، قائـل بـه عـدم ضمان شده‌اند، معلوم می شود(خوئی، مصباح الفقاهه، ۲۹۴). ‌به این ترتیب می توان گفت که بنابر نظر مشهور – که بنظر مـا هـم صـحیح اسـت – در جـایی کـه شخص ضامن عین است، به استناد عموم قاعده علی الید، ضامن منافع، اعم از مستوفات و غیـر مسـتوفات نیز، خواهد بود . اما در جایی که چند منفعت متعدد ‌و گوناگون دارد، باید کدام را ملاک قرار دهیم در ایـن گونـه مـوارد منفعت متداول را ملاک قرار می‌دهند و در جایی که چند منفعت متعارف وجود دارد، منفعت گرانتر را مدنظر قرار می‌دهند زیرا عقلاء از مال خود بهترین استفاده را می‌برند(محقق داماد، قواعد فقه، بخش مـدنی، ۸۵ و۸۴ .( در قانون مدنی ایران ‌در مورد ضمان منافع در عقود معاوضی میتوان بـه مـاده ۳۰۳ اشـاره کـرد کـه ‌بر اساس آن «کسی که مالی را من غیر حقٍ، دریافت ‌کرده‌است، ضامن عین و منافع آن است اعم از اینکه به عدم استحقاق خود عالم باشد یا جاهل»و ‌در مورد عقود مجانی میتوان به قسمت اخیر ماده ۳۳۷ اشـاره نمود که به موجب آن «هرگاه کسی بر حسب اذن صریح یا ضمنی، از مال غیر استیفاء منفعت کند، صاحب مال، مستحق اجرت المثل خواهد بود، مگر اینکه معلوم شود که اذن در انتفاع مجانی بوده است .

مبحث نهم-آثار بطلان عقد بر اثر ضمان معاوضی

در این مبحث به بررسی آثار بطلان عقد بر اثر ضمان معاوضی می پردازیم.

گفتار اول-آثار و ضمان ناشی از بطلان اعمال حقوقی که مورد آن ها کار (عمل) است.

ماده ۶۲۳ قانون مجازات اسلامی هرکس به واسطه ی دادن ادویه یا وسایل دیگری موجب سقط جنین زن گردد به شش ماه تا یکسال حبس محکوم می شود و اگر عالماً و عامداً زن حامله ای را دلالت به استعمال ادویه یا وسایل دیگری نماید که جنین وی سقط گردد به حبس از سه تا شش ماه محکوم خواهد شد. مگر اینکه ثابت شود این اقدام برای حفظ حیات مادر می‌باشد و در هر مورد حکم به پرداخت دیه مطابق مقررات مربوطه داده خواهد شد.

ماده ۶۲۴ اگر طبیب یا ماما یا دارو فروش و اشخاصی که به عنوان طبابت یا مامایی یا جراحی یا دارو فروش اقدام می‌کنند وسایل سقط جنین فراهم سازند و یا مباشرت به اسقاط جنین نمایند به حبس از دو تا پنج سال محکوم خواهند شد و حکم به پرداخت دیه مطابق مقررات صورت خواهد پذیرفت.

بدیهی است معاونت در سقط جنین چنانچه به طرق دیگری غیر از موارد مندرج در ماده ۶۲۳ و ۶۲۴ قانون مجازات اسلامی کتاب تعزیرات صورت گیرد (مثل تحریک یا تشویق دیگری به مضروب و مجروح نمودن زن حامله به قصد سقط جنین وی) مشمول ماده ۱۲۷ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ قرار گرفته و مجازات خواهد شد.

۳-۱-۲-۲-۲ جرایم علیه اموال و مالکیت

طبق ماده ۶۶۴ قانون تعزیرات اقدام به ساخت یا تغییر کلید یا ساختن و تهیه هر نوع وسیله برای ارتکاب جرم به عنوان جرم مستقل شناخته شده که دارای مجازات مستقل می‌باشد.

قانون‌گذار در این ماده صرف ساختن و تهیه وسایل مذکور را که می‌تواند از مصادیق معاونت تلقی گردد را صرف نظر از وقوع یا عدم وقوع جرم و به دلیل اهمیت موضوع در حکم جرم مستقل قرار داده است.

ماده ۶۶۴: هر کس عالماً عامداً برای ارتکاب جرمی اقدام به ساخت کلید یا تغییر آن نماید، یا هر نوع وسیله ای برای ارتکاب جرم بسازد یا تهیه کند به حبس از سه ماه تا یکسال و تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم خواهد شد.

۴-۱- ۲-۲-۲ جرایم علیه اخلاق و عفت عمومی

قانون‌گذار در بند ب ماده ۶۳۹ قانون مجازات اسلامی (کتاب تعزیرات) مصوب ۱۳۷۵ صرف تشویق افراد به فساد و منافیات عفت را مشمول مجازات های مستقل قرار داده و در واقع معاون را به عنوان مباشر خاص مجازات می کند.

ماده ۶۳۹ قانون مجازات اسلامی : افراد زیر به حبس از یک تا ده سال محکوم می‌شوند و ‌در مورد بند الف علاوه بر مجازات مقرر، محل مربوطه به طور موقت با نظر دادگاه بسته خواهد شد.

الف) کسی که مرکز فساد و یا فحشا دایر یا اداره کند.

ب) کسی که مردم را به فساد یا فحشا تشویق نموده یا موجبات آن را فراهم نماید.

قانون‌گذار در ماده ۶۴۰ ق. مجازات اسلامی نیز برخی از اعمال معاونت (تشویق در ارتکاب بزه) را در حکم بزه مستقل قرار داده و صرف نظر از ارتکاب اصل بزه شخص مذکور را به عنوان مباشر جرم مستقل قابل مجازات دانسته

همچنین طبق ماده ۶۴ قانون تعزیرات اشخاص ذیل به حبس از سه ماه تا یکسال و جزای نقدی از یک میلیون و پانصد هزار ریال تا شش میلیون وریال و تا و۷۴ ضربه شلاق یا به یک یا دو مجازات مذکور محکوم خواهند شد.

۴- هرکس برای تشویق به معامله ی اشیای مذکور در فوق و یا ترویج آن اشیا به نحوی از انحا اعلان و یا فاعل یکی از اعمال ممنوعه ی فوق و یا محل به دست آوردن آن را معرفی نماید.

در این ماده بند ۴ آن که از مصادیق معاونت در جرم است یعنی تشویق به معامله اشیا مذکور یا ترویج آن اشیا را در حکم بزه مستقل تلقی و دارای مجازات خاص قرار داده

۵- ۱-۲-۲-۲ فراری دادن اشخاص توقیف شده یا زندانی

ماده ۵۴۹ قانون مجازات اسلامی مساعدت و تبانی یا تسهیل راه برای فرار زندانی یا شخصی توقیف شده که فی الواقع نوعی معاونت می‌باشد را مورد اشاره قرار داده و در این خصوص معاون در فرار را به عنوان مباشر جرم خاص تلقی نموده است.

ماده ۵۴۹: هر کس مامور حفظ یا مراقبت یا ملازمت زندانی یا توقیف شده ای باشد و مساعدت در فرار نماید یا راه فرار او را تسهیل کند یا برای فرار وی تبانی و مدافعه نماید به ترتیب ذیل مجازات خواهد شد.

۶-۱-۲-۲-۲ کمک به دایر کردن قمارخانه

ماده ۷۰۸ قانون تعزیرات اشاره به دایر کردن قمارخانه یا دعوت مردم جهت قمار به قمارخانه دارد. طبق این ماده چنانچه فردی اعمال مذکور را که از مصادیق معاونت می‌باشد را انجام دهد به عنوان مباشر خاص تلقی نموده که به مجازات مندرج در ماده محکوم خواهد گردید.

ماده ۷۱۰ نیز با اشاره به افرادی که در قمارخانه ها یا اماکن معد برای صرف مشروبات الکلی قبول خدمت نمایند یا به نحوی به دایر کنندگان آن کمک نمایند را در حکم مباشر خاص تلقی و مجازات مستقل در خصوص این افراد تعیین ‌کرده‌است.

فی المجموع قانون‌گذار کمک به دایر دکردن قمارخانه یا اماکن عمومی معد برای صرف مشروبات الکلی و دعوت مردم به قمار در قمارخانه که همگی از مصادیق معاونت می‌باشد را در حکم مباشر خاص تلقی نموده است.

ماده ۷۰۸ قانون تعزیرات: هرکس قمارخانه دایر کند یا مردم را برای قمار به آنجا دعوت نماید به شش ماه تا دو سال حبس و یا از سه میلیون تا دوازده میلیون ریال جزای نقدی محکوم می شود.

ماده ۷۱۰ قانون تعزیرات: اشخاصی که در قمارخانه ها یا اماکن معد برای صرف مشروبات الکلی موضوع ماده ۷۰۱ و ۷۰۵ قبول خدمت کنند یا به نحوی از آن ها به دایر کننده ی این قبل اماکن کمک نمایند معاون محسوب می‌شوند مجازات مباشر در جرم را دارند ولی دادگاه می‌تواند نظر به اوضاع و احوال و میزان تاثیر عمل معاون مجازات را تخفیف دهد.

۳-۲-۲ سیستم معاونت به عنوان کیفیت مشدد

بر اساس سیستم معاونت به عنوان کیفیت مشدد چنانچه جرم در اثر مشارکت چندین نفر انجام گیرد این مشارکت در ارتکاب جرم خود یک کیفیت مشدد است که در تعیین مجازات تاثیر دارد زیرا افرادی که با یکدیگر مشارکت می جویند باعث می‌شوند جرم کامل‌تر و بهتر ارتکاب یابد و از طرفی شانس اینکه این افراد در چنگال عدالت گرفتار آیند کمتر می شود لذا باید برخورد شدیدتری با این افراد صورت گیرد. در قانون مجازات اسلامی کتاب تعزیرات ماده ۶۵۶ یکی از مواردی که باعث می شود سرقت ساده به سرقت مشدده تبدیل شود دو نفر یا بیشتر بودن سارقین درج گردیده (مقایسه مواد ۶۶۱ و ۶۵۶ قانون مجازات اسلامی کتاب تعزیرات)

نتیجه :

از مجموع موارد بحث شده در چرخه ی سیستم ها و مبانی مجرمیت عاریه ای در جرم چنین نتیجه گیری می شود که قانون گذار ما نظریه مجرمیت استعاره ای معاونت در جرم را پذیرفته و آن را به عنوان اصل و مبنای معاونت در جرم می‌داند . از طرفی مقنن به دلیل این که بتواند از قالب خشک و غیر قابل انعطاف قوانین در بعضی از موارد بکاهد با خلاقیت خاصی سایر نظرات را استثنائا پذیرفته و بدین ترتیب عیوب و نواقص سیستم مجرمیت استعاره ای را تا حدودی مرتفع گردانیده است و همان طور که در مباحث قبل بحث شد بیان گردید قانون گذار گاه نظریه مجرمیت معاون بر مبنای کیفیت مشدد و گاه سیستم مجرمیت معاون بر مبنای جرم مستقل را پذیرفته است .

۳-۲ رکن روانی معاونت در جرم

تجارت الکترونیکی با بهره گرفتن از اینترنت از دو طریق انجام می‌شود: نخست اجرای مبادله الکترونیکی داده ها از طریق اینترنت، ‌به این معنی که اینترنت به عنوان یک شبکه رایگان یا ارزان به جای شبکه های گران تر ارزش افزوده (^[۲۰](VAN برای ارتباطات بازرگانی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ دیگر وب جهانی^[۲۱] یا بازاری است که کالا، اطلاعات و خدمات را برای فروش عرضه می کند و خریداران می‌توانند به وسیله مرورگرها^[۲۲] این بازار را ببینند و در آن خرید کنند (انتقال الکترونیکی وجوه و بانکداری الکترونیکی، ۱۳۸۴، ص ۸).

در قرن بیستم میلادی در دهه ۹۰ میلادی به مرور تجارت الکترونیکی به مفهوم جدید آن از طریق شبکه های خصوصی و عمومی و اینترنت در آمریکا آغاز شد. در سال ۱۹۹۴ حجم معاملات تجاری به صورت الکترونیکی در آمریکا حدود ۳۲۵ میلیارد دلار برآورد شده است. آمریکا آن لاین^[۲۳] کامپیو سرو^[۲۴]، پرادیگی^[۲۵] مهمترین شبکه های تجاری الکترونیکی در آمریکا می‌باشند. علاوه بر آن شبکه خرید اینترنت^[۲۶] که بزرگترین بازارهای خرده فروش را اداره می کند، که کنسرسیومی از شرکت‌ها است که استفاده از اینترنت را برای تجارت الکترونیکی ترویج می کند، نقش برجسته ای در گسترش اینترنت و تجارت الکترونیکی در آمریکا داشته اند.

یکی از مواردی که در توسعه تجارت الکترونیکی در آمریکا و به تبع آن در جهان مؤثر بوده است، یادداشت تاریخی بیل کلینتون رئیس جمهوری وقت آمریکا در سال ۱۹۹۳ می‌باشد. وی طی یادداشتی به تاریخ ۲۶ اکتبر ۱۹۹۳ دستورالعملی به منظور ساده و روان سازی تدارکات صادر کرد که دولت را به محیط تجارت الکترونیکی وارد ساخت. ‌به این ترتیب بزرگترین پروژه مبادله الکترونیکی داده ها با این فرمان موجودیت یافت. وی انتظارات خود را به شرح زیر مطرح کرد:

“به علت تشریفات اداری، کاغذ بازی دست و پا گیر، تأخیرهای غیر ضروری و کاهش بهره وری مصمم شده ام شیوه خرید کالا و خدمات از سوی دولت مرکزی را به طور بنیادی تغییر داده و بهبود بخشم و به منظور حصول اطمینان از این امر مقرر می‌دارم که تجارت الکترونیکی در خریدهای دولت مرکزی هر چه سریع تر به مورد اجرا گذاشته شود”.

با امضای این دستور العمل، دولت آمریکا موظف شد در کمترین زمان ممکن، تجارت الکترونیکی را برای خرید و فروش کالاها در سطح آمریکا به شکل عملی درآورد. طبق این دستور العمل چهار مرحله برای رسیدن به تجارت الکترونیکی معین گردید:

۱- مرحله اول تا مارس ۱۹۹۴: ساختار و معماری یک تجارت الکترونیکی که قابل استفاده در ایالات متحده آمریکا باشد تعیین شود و وظایف بخش ها و سازمان‌های مختلف برای انجام این امر معین گردد.

۲- مرحله دوم تا قبل از سپتامبر ۱۹۹۴: یک تجارت الکترونیکی اولیه که دولت فدرال و تولیدکنندگان خصوصی را قادر به تبادل اطلاعات مربوط به خریدها و قیمت محصولات می‌کند به طور عملی در سطح کشور پیاده شود.

۳- مرحله سوم تا قبل از جولای ۱۹۹۵: یک سیستم کامل تجارت الکترونیکی در سطح کشور پیاده شود که قابلیت‌های سیستم اولیه را با پیشتیبانی تبادل پول الکترونیکی و استفاده از بانک‌های اطلاعاتی گسترش دهد.

۴- مرحله نهایی تا قبل از ژانویه ۱۹۹۷: سیستم کامل تجارت الکترونیکی با تمام قابلیت های ممکن در سطح کشور پیاده گردد.

به دنبال این دستورالعمل، گروهی تحت عنوان “گروه فدرال تجارت الکترونیکی” تشکیل گردید و برنامه جامعی تهیه نمود که در تمام رده های سازمانی دولت مرکزی یک ظرفیت استاندارد برای تدارکات الکترونیکی ایجاد شود.

این دستورالعمل نقش بسیار مهمی در توسعه تجارت الکترونیکی در ایالات متحده داشت و شتاب آن را چندین برابر کرد.

علاوه بر کشور آمریکا، سایر کشورهای پیشرفته مثل کشورهای اروپایی و ژاپن نیز در زمینه تجارت الکترونیکی اقدامات مشابهی را به عمل آورده اند. کشورهای تازه صنعتی شده جنوب شرق آسیا نیز با سرعت زیادی در حال گسترش تجارت الکترونیکی می‌باشند. در سال‌های اخیر حتی کشورهای کمتر توسعه یافته و در حال رشد نیز نسبت به مقوله تجارت الکترونیکی حساس شده و در حال انجام اقداماتی در این زمینه می‌باشند.

تجارت الکترونیکی در مؤسسات، سازمان‌ها و دولت‌ها از تقاضای روز افزون آن ها برای استفاده از فناوری رایانه در جهت بهبود بخشیدن به فرایند کسب و کار، مبادلات با مشتریان، و مبادله اطلاعات بین مؤسسات مختلف و داخل خود آن ها، نشأت می‌گیرد.

با توجه به مطالب ارائه شده تاریخچه تجارت الکترونیکی را بشرح ذیل خلاصه می‌کنیم.

در دهه ۱۹۵۰ میلادی کارت های پلاستیکی در عرصه تجارت ظهور کرد. در طول دهه ۱۹۷۰ با معرفی انتقال الکترونیکی وجوه (EFT)^[27] بین بانک‌ها ‌بر اساس شبکه های خصوصی، بازارهای مالی دچار تغییر اساسی گردیدند. انتقال الکترونیکی وجوه (EFT) پرداخت های الکترونیکی همراه با اطلاعات مربوط به وجوه ارسالی را بهینه نمود (انتقال الکترونیکی وجوه و بانکداری الکترونیکی، ۱۳۸۴، ص ۹ -۱۰).

در طول سال‌های بعد از ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ تجارت الکترونیکی در کشورهای پیشرفته به شکل پیام های الکترونیکی (مثل مبادله الکترونیکی داده ها ^[۲۸]EDI و پست الکترونیکی^[۲۹]) در سطح وسیعی بین شرکت‌ها رایج گشت. فناوری پیام های الکترونیکی در حقیقت سبب شد کارهای مبتنی به کاغذ در فرآیندهای کسب و کار کاهش یابد و به دنبال‌ آن اتوماسیون افزایش یابد. مؤسسات به طور سنتی برای مبادلات خود از شیوه کاغذ مثل چک، سفارش خرید، اسناد بارگیری و حمل، استفاده می‌کردند. این مبادلات به شکل الکترونیکی تبدیل شد. “مبادله الکترونیکی داده ها” به شرکت‌ها و مؤسسات اجازه می‌داد که اسناد مورد نیاز و اطلاعات، دستورها و مجوزها را به شکل الکترونیکی بین خود رد و بدل نمایند.

در اواسط دهه ۱۹۸۰ نوع استفاده جدیدی از فناوری تجارت الکترونیکی بین مشتریان گسترش یافت. این شیوه جدید عبارت بوده از خدمات پیوسته^[۳۰]، که تعاملات اجتماعی جدید (مثل مکالمه و گفتگوی^[۳۱] الکترونیکی) و اشتراک دانش و اطلاعات علمی (مثل ‌گروه‌های اخبار^[۳۲] و برنامه های انتقال فایل^[۳۳]) را به وجود آورد.

در طول سال‌های آخر دهه ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰ فناوری پیام‌های الکترونیکی به جزء تفکیک ناپذیری از جریانات کاری مؤسسات تبدیل شد که به آن سیستم های یکپارچه محاسباتی می‌گفتند. این شیوه باعث ایجاد کارایی و اثر بخشی بیشتر برای مؤسسات گردید.

برعکس، افراد “معنوی اما غیرمذهبی” بسیاری هستند که اعتقادات، ارزش ها و اعمال خود را به صورت التقاطی و با تکیه برآموزه های مذهبی بنا می‌کنند(لطفی و سیار،۱۳۸۷).

۲-۳-۳-انواع معنویت

ضروری است میان معنویت با S بزرگ^[۵۲] و معنویت با S کوچک^[۵۳] تمایز قائل شد. تفاوت میان دو واژه این است که معنویت با S بزرگ شامل موجودی مقدس یا واقعیت غایی می شود حال آنکه معنویت با S کوچک چنین نمی باشد. با وجود این لازم نیست درمعنویت باS بزرگ مفهوم فرد از وجود مقدس یا واقعیت غایی به سبک سیاق مذهبی بیان شود.

از جذاب ترین ویژگی های معنویت با S بزرگ برای خلق مفهومی فردی از وجود خلق مفهومی یا واقعیت غایی می‌باشد. متفاوت از آنچه از معنویت به S بزرگ مستفاد می شود عموما معنویت با S بزرگ برای اشاره به معنای دوم به کار می رود.

برای توصیف تجربیات روان شناختی خاصی که در واقع ارتباطی با وجود مقدسی یا واقعیت غایی ندارد و همچنین برای توصیف تجربیات تکان دهنده ارتباط با دیگران یا طبیعت استفاده می شود برای مثال زنی سالخورده تکان دهنده ترین تجربه معنوی خود را یک گردهمایی خانوادگی درهفتاد و پنجمین سالگرد تولدش دانسته است که نشان دهنده این مطلب است که او عمیقا نسبت به خانواده ی گسترده خود احساس پیوند می کرد و به شدت تحت تأثیر عشق و علاقه ای که آن ها به او نشان داده بودند قرار گرفته بود(لطفی و سیار، ۱۳۸۷).

معنویت با (S بزرگ) دارای سه بعد است:

۱-معنا: معنویت همچون مذهب شامل جستجوی معنا و هدف به شیوه ای است که به وجودی مقدس یا واقعیت غایی ارتباط پیدا می‌کند.

معمولا این امر پاسخی به معنای زندگی چیست؟ نمی دهد، بلکه غالبا موجب پاسخ ‌به این سئوال می شود که چطور دیدگاه من درمورد وجودی مقدس یا واقعیتی غایی به زندگی ام معنا می بخشد؟

معنا ممکن است دربرگیرنده ی اصول اخلاقی و ارزش‌های متعالی نیز می شود بخصوص که چنین جنبه‌های زندگی سرچشمه گرفته از دیدگاه ها نسبت به وجودی مقدس یا غایی است.

۲-تعالی: این واژه به تجربیات فراشخصی یا وحدت بخش اشاره می‌کند که ارتباطی فراسوی خود شخصی مان را فراهم می‌سازد و شامل ارتباط با وجودی مقدس یا واقعیتی غایی می‌گردد.

۳-عشق: منعکس کننده ی بعد اخلاقی معنویت می‌باشد بخصوص زمانی که توسط باورهای مربوط به وجودی مقدس یا واقعیتی غایی برانگیخته شده باشد. بسیاری از آموزگاران همچون دالایی لاما عشق را به مثابه ی جوهر معنویت می دانند.

من معنویت را با ویژگی هایی از روح انسان همچون عشق، شفقت، صبر، تحمل، بخشایش، رضایت، احساس مسئولیت و حس سازگاری که شادمانی را برای خود و دیگران ارمغان می آورد، مرتبط می دانم(دالایی لاما^[۵۴]،۱۳۸۷، به نقل از احمدی).

منظور از عشق، صرفا یک احساس نیست، عشق می‌تواند مستلزم انجام دادن کاری باشد که بیشترین فایده را برای خود و دیگران درپی داشته باشد.

این سه بعد معنویت، درسه گوشه مثلث، که عشق در رأس آن قرار دارد رنگهای معنویت نامیده می شود. علت این نامگذاری آن است که اگرچه دیگر ابعاد تجربه انسان را می توان معنویت(باS کوچک) نامید اما این ادعا عموما با یکی از این سه رنگ یا ترکیبی از آن ها به دست می‌آید این همه رنگ‌ها با یکدیگر ترکیب می‌شوند، چون این سه بعد دائما ‌بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند و درگفتگویی دائمی به سرمی برند.

در واقعیت تمایز میان معنویت با(S بزرگ) و معنویت(S کوچک) تا حدودی گنگ و نامشخص است. این دو ‌در بهترین حالت به عنوان دوقطب یک پیوستار دیده می‌شوند و هر نوع آمیزه ای از آن ها دربین این دو قطب قرار می‌گیرد(لطفی و سیار، ۱۳۸۷).

۲-۳-۴-اسلام و معنویت

اگرمعنویت را امری خود گزینشی و سلیقه ای بدانیم، در این صورت همه افراد معنوی هستند و در واقع صحبت درباره آن بی ثمر است؛ زیرا در این صورت هرکس تجربه ای را می پندارد و حالی را دوست دارد و از حالی بدش می‌آید.

معنویت این چنین نه تربیت می‌خواهد، نه هدایت، و نه آغاز و پایانی دارد. چنین برداشتی برخلاف فهم متعارف و دستورهای ادیان است.

نگاه دین اسلام به انسان آن است که او برای تأمین هدف خاص، ‌به این عالم پا نهاده است.

آن هدفی با رفتار و اراده خواهد و حاصل می شود هرفکر، اعتقاد و رفتاری حتی تصور ذهنی، اثر خارجی و واقعی دارد که آدمی را به سویی می‌برد.

وقتی آدمی از دنیا می رود و رابطه اش از بدن قطع می شود، پرونده او همان عملی است که انجام داده، و “یوم الحسری” نیز از آن باب است که فرد تک تک گزیده¬های خود را مشاهده می‌کند و درمی یابد که مثلا فلان روز که به جای بیدار شدن و نماز صبح خواندن، خوابیدم، چه ضرر بزرگی کردم.

آن فرد من بودم، می توانستم نماز بخوانم ولی نخواندم. و براین بد استفاده کردن از توانایی خود حسرت می‌خورد.

دین اسلام برهمین اساس و با چنین نگاهی، برای انسان برنامه ریزی ‌کرده‌است. به طور کلی دراسلام معنویت عبارت است از درک ارتباط با وجودی متعالی که به کمک عمل به برنامه ای ویژه درمدت زندگی برکره زمین حاصل شده، روز به روز شدت یافته و از او وجودی خاص می‌سازد که درعالم هستی مطلوبیت ذاتی داشته و با یاد خدا تجلی می‌یابد(سالاری فر و همکاران،۱۳۸۴).

و به طور خلاصه می توان گفت:

۱- آنچه درمیان مردم به نام معنویت شایع است و احیانا جای انجام وظایف دینی را پر می‌کند، حالتی از حالت‌های انسانی است که با بقیه حالت ها بدون تردید متفاوت است و دربرترین صورت، یافتن ارتباط واقعی بین خالق و مخلوق است. ولی درچهارچوب دین اسلام شکل ابتدایی و خام این حالت که درحالت های اضطراری پدید می‌آید و مقطعی است، ارزش ذاتی ندارد.

۲- معنویت در این حد برای همه افراد رخ می‌دهد و ملاکی برای رشد و کمال فرد نبوده و مقیاس سبک و سنگینی افراد است.

۳- ملاک معنوی یا غیرمعنوی بودن خوشایندی یا ناخوشایندی حالت برای خود فرد نیست بلکه میزان تأثیرگذاری آن حالت در سوق دادن او به سمت کمال واقعی است.

۴- اگر به حالت روانشناختی تنزل یابد و رابطه آن با موجود خارجی قطع گردد فرقی میان آن و سایر حالات نظیر غم و شادی باقی نمی ماند در نتیجه می توان آن را به صورت مصنوعی ایجاد کرد.

۵- ‌هر شکلی از معنویت از نگاه اسلام مطلوبیت ندارد، بلکه معنویتی مطلوب است که درچهارچوب دین و درمسیر آن باشد.

۶- دراسلام میان دینداری و معنویت جدایی نیست. معنویت صحیح در وقت عمل به دین و ‌در سایه دینداری حاصل می شود و چیزی برای انسان وجود ندارد که معنویت باشد ولی خارج از دین ‌و دین‌داری قرار گیرد.

۷- یاد خدا برترین حالت معنوی به حساب می‌آید وبه هرصورت تحقق یابد، دررأس برنامه های دینی است. اسلام نیز آدمی را خلیفه خدا می‌داند و به دنبال آن است که صفحه وجودی او چیزی غیرخالق را نشان ندهد، ولی برای آن طوری برنامه ریزی کرده که هرروز این نمایش کامل‌تر شده و شدت یابد و روز به روز به ظرفیت واقعی انسان نزدیک گردد، ‌بنابرین‏، معنویت دراسلام فوق العاده پویا است و هیچ توقفی درآن راه ندارد.