گفتار سیزدهم: حق شرط در اخبار اخیر کمیسیون حقوق بین الملل.

کمیسیون حقوق بین الملل بنا به خواست مجمع عغمومی، از اجلاس چهل و ششم خود در سال ۱۹۹۴، موضوع حق شرط بر ممعاهدات را در دستور کار خود قرار داده است.اولین گزارش مخبر ویژه کمیسیون حقوق بین الملل در سال ۱۹۹۵، به کمیسیون ارائه می شود و مورد تبادل نظر اعضا قرار می‌گیرد.^[۴۶]

حال، در خصوص کمیسیون، ابتدا باید دانست که هدف از رزرو(حق شرط) چیست؟

هدف از رزرو به عقیده ی کمیسیون حقوق بین الملل، حذف یا تعدیل آثار حقوقی بعضی از مقررات یک معاهده یا پیمان می‌باشد.

کشورهای متعاهد یا سازمان های بین‌المللی طرف معاهده، مجاز هستند که مطابق با آن فرم اصلی و برخی روش های مورد نیاز(مطابق با مفاد اصلی معاهده) یکسری شروط و رزروهایی را برای پایداری برخی موارد مدنظر قراردهد.

به نظر کمیسیون، رزرو یک بیانیه ی یک جانبه ای است که، یک دولت یا سازمان بین‌المللی برای مصلحت خود در هنگام امضاء و الحاق و تصویب به طور رسمی صورت می‌گیرد در جلسه ۶۵ کمیسیون این گونه آورده شده که: ‌در مورد دولتی که، تازه استقلال یافته ایجاد موقعیت آن دولت به عنوان یک حزب یا یک دولت متعاهد نسبت به معاهده ی چند جانبه درنظر گرفته شده، مگر آنکه قصد مخالفت خود را با آن حق رزرو در عرض ۱۲ماه نشان دهد.

‌در مورد رزرو مبهم و کلی باید بسیار دقت نمود که تمام زوایای آن شروط روشن و واضح شده و جای کوچک‌ترین سوالی برای طرفها، پیش نیاید.

‌در مورد اهداف دستورالعمل (۳٫۱) باید گفت که، هدف از رزرو اهداف و مقاصد آن است که، باید تمامی اهداف حق شرط (رزرو) در مقابل دیگر کشورها و طرفهای متعاهد موافق با مفاد و ماهیت معاهده باشند.

رزرو باید رسماٌ تأیید شود. در رأی‌ (treaty128) (2.2.1) آمده که باید پس از تصویب و تأیید رزرو آن هم به طور رسمی توسط دولت یا سازمان تأیید رسیده و تمامی اهداف در معاهده روشن و واضح نمایان شود.

حق رزرو باید به همه ی کشورهای عضو تعهدنامه (متعاهد) طبق (۲٫۱٫۵) اعلام و ابلاغ گردد، تا همگان از آن مطلع شوند.

مهمترین بحث مطرح شده این است که، باید تمامی اخبار و حق ‌شرط ها به کشورهای عضو و سازمان های بین‌المللی منعکس شده و تمامی افراد در جریان و روال کاری و اداری اخبار تازه منتشر شده و اصول و مقررات مربوط به آن قرار گیرند.

فرجام سخن.

با توجه به تعاریف آورده شده، می توان نتیجه گرفت که، حق شرط هیچ گونه محدودیتی برای هیچ نوع معاهده ای در برنخواهد داشت. نکته ی قابل توجه این است که، حق شرط باید صراحتاً مخالفتی با هیچ یک از مقررات و موازین اصلی و بطن معاهده و مفاد آن نداشته باشد.

حق شرط باید واضح و روشن باشد و هیچ ابهام و نقطه ی تاریکی برای طرفین (کشورهای عضودرآن معاهده) باقی نگذارد. حق شرط باید معتبر و مشروع باشد.

حق شرط باید به اهداف معاهده و مقاصد بنیادین میان کشورها یاری رسانده وآثار حقوقی به جامانده از آن حق شرط تفسیری خلاف وضع قوانین بین‌المللی در برنداشته باشد.

بخش دیگر که قابل توجه است آن است که، اگر کشورهای بیشتری در معاهده ی خاص شراکت داشته باشند بهتر از آن است که، به خاطر محدودیت و سختگیری های سیاسی و حقوقی مفاد معاهده کشورهای کمتری به سوی معاهده مذبور سوق یابند. پس بهتراست، حق شرطهای وارده اگر با متن و بطن معاهده ناسازگاری و تضادی ندارند کشورها در برقراری و اعمال چنین رزروهایی آزادانه و به اختیار خودشان تصمیم بگیرند.

مباحث مربوط به تعهدات و حق شرط (رزرو) مباحثی بسیار پیچیده و گسترده ای بوده و نیاز به تحقیق و مطالعه خواهد داشت.

امید است که، مقاله ی پیش رو توانسته باشد، برخی زوایای مربوط به حق شرط بر معاهدات را روشن و آشکار ساخته و سوالات پیش آمده در این باب را، با بیانی شیوا و رسا پاسخ داده باشد.

منابع.

۱ـ احمدبسول، لبیب – ترجمه ی مهدی شفیعیان- معاهدات بین‌المللی دراسلام- انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)- سال۱۳۸۹٫

۲ـ الیاسی، مرتضی ـ حق شرط بر معاهدات بین الملل – مجله معرفت — شماره ۸۲ -سال ۱۳۸۳

۳ـ جباری، شعبانعلی- حق شرط در معاهدات- pajoohe.com

۴ـ حبیب زاده، توکل – جمهوری اسلامی ایران و حق شرط بر معاهدات بین‌المللی حقوق بشرـ ‌فصل‌نامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع)-سال۱۳۸۳٫

۵ـ رجول، کاترین – حق شرط بر معاهدات و تفسیر کلی شماره (۵۲) ۲۴ کمیته حقوق بشر -ترجمه ی توکل حبیب زاده – سال ۱۳۸۴

۶ـ سرتیپی، حسین- استفاده از موازین بنیادین حق شرط در سند تأسيس سازمان‌های بین‌المللی با تکیه بر کنوانسیون حقوق معاهدات- نشریه ی علوم سیاسی راهبرد –سال ۱۳۹۰

۷ـ سیدی، آزاد –حق شرط بر کنوانسیون امحای کلیه ی اشکال تبعیض علیه زنان –

پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق بین الملل- دانشگاه علامه طباطبایی – سال۱۳۸۲٫

۸-ضیائی بیگدلی، محمدرضا ـ حقوق معاهدات بین‌المللی ـ تهران – انتشارات گنج دانش-سال۱۳۸۳٫

۹ـ عسکری، پوریا – حق شرط بر معاهدات حقوق بشری ـ تهران – انتشارات شهردانش-سال۱۳۹۰٫٫

۱۰ـ عنایت، حسین- تنظیم معاهدات بین‌المللی در حقوق کنونی ایران و مطالعه ی تطبیقی آن با فقه—انتشارات دفتر خدمات ریاست جمهوری- سال۱۳۷۰٫

۱۱ـ فلسفی، هدایت ا…. ـ حقوق بین الملل معاهدات ـ انتشارات فرهنگ نو- سال ۱۳۸۳٫

۱۲ـ ناصری جهرمی، علی رضا ـ بررسی ماهیت و آثار شرط در معاهدات بین‌المللی ـ پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق بین الملل- سال۱۳۷۷٫

۱۳ـ بررسی کلی موضوعات پیرامون حق شرط از دیدگاه کمیسیون حقوق بین الملل با توجه به اخباراخیرکمیسیون(ICL (.

۱۴ـ منبع اینترنتی ویکی پدیا ، Wikipedia.org

1. 1. ناصر ی جهرمی ، علی رضا ، بررسی ماهیت و آثار شرط درمعاهدات بین‌المللی ، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق بین الملل ، دانشگاه شیراز ، ۱۳۷۷ ، ص ۵ ↑

1. 1. عسکری، پوریا ، حق شرط برمعاهدات حقوق بشری ، تهران ، انتشارات شهردانش ، ۱۳۹۰ ، ص ۳۵ ↑

1. 1. فلسفی ، هدایت ا…. ، حقوق بین الملل معاهدات ، تهران ، انتشارات فرهنگ نشرنو، ۱۳۸۳ ، ص ۲۴۳ ↑

1. 1. عسکری، پوریا ، حق شرط برمعاهدات حقوق بشری ، تهران ، انتشارات شهردانش ، ۱۳۹۰ ، ص ۳۶ ↑

1. 1. عسکری ، پوریا ، حق شرط برمعاهدات حقوق بشری ، تهران ، انتشارات شهردانش ، ۱۳۹۰ ، ص ۲۵ ↑

1. 1. سرتیپی ، حسین ،« استفاده ‌از موازین بنیادی حق شرط درسند تأسيس سازمان‌های بین‌المللی با تکیه برکنوانسیون معاهدات» ، نشریه علوم سیاسی راهبرد ، ش ۶۱ ، ۱۳۹۰ ، ص۶۲ ↑

1. 1. سرتیپی ، حسین ، «استفاده ‌از موازین بنیادین حق شرط درسند تأسيس سازمان های بین‌المللی با تکیه برکنوانسیون معاهدات» ، نشریه علوم سیاسی راهبرد ، ش ۶۱ ، ۱۳۹۰ ، ص ۶۴ ↑

1. 1. عسکری ، پوریا ، حق شرط برمعاهدات حقوق بشری ، تهران ، انتشارات شهردانش ، ۱۳۹۰ ، ص ۲۹ ↑

دلیل دیگر بر بطلان بیع موقت آن است که اساساً چنین بیعی از عنوان بیع مصطلح در فقه خارج ‌می‌باشد. زیرا در صورتی ‌می‌توان عنوان بیع را بر یک معامله اطلاق کرد و آن را از مصادیق بیع دانست که عرفاً چنین اطلاقی صحیح باشد. ‌بنابرین‏ اگر قراردادی در عرف مردم، خارج عنوان بیع باشد، نمی­ توان آن را مصداق بیع مصطلح در فقه دانست^[۱۱۷]. به عبارت دیگر بیع و سایر عقود دارای مفهوم عرفی هستند و به همین جهت برای تعریف بیع باید به موارد صدق آن در عرف مراجعه کرد و مرجع فهم معانی این اصطلاحات و موارد تطبیق آن عرف ‌می‌باشد.

به عقیده برخی فقهاء عنوان بیع در عرف، تنها بر بیع مطلق (غیرموقت) صادق است. به عبارت دیگر بیع موقت، اساساً مصداق بیع مصطلح نیست و از اصطلاح بیع عرفی، خارج ‌می‌باشد^[۱۱۸].مرحوم خویی در این باره معتقد است که معنا و مفهومی برای تملیک موقت، قابل تصور نیست زیرا معنای بیع خانه آن است که بایع، خانه خود را به صورت ابدی و غیر مقید به زمان به دیگری تملیک کند. ‌بنابرین‏ بیع و تملیک موقت، صحیح نیست.^[۱۱۹] و در جای دیگر بطلان بیع موقت را بدیهی دانسته، می­نویسد: «تردیدی نیست که آنچه در عقد بیع، انشاء می­ شود، از جهت زمان مطلق است و بایع در عقد بیع، ملکیتی مطلق و همیشگی را انشاء می­ کند.» مرحوم خویی معتقد است که در موارد خیار شرط، دایره ملکیت از ابتدا محدود و مقید به عدم فسخ است و لذا منشأ در بیع در چنین مواردی مقید به عدم فسخ ‌می‌باشد^[۱۲۰].

‌بنابرین‏، انتقال دائمی عین از ویژگی‌های لازم و اوصاف ممیزه «عقد بیع است» و به همین جهت انتقال موقت عین را اساساً نمی­ توان، مصداق بیع دانست. ‌بنابرین‏، انتقال دائمی عین از ویژگی‌های لازم و اوصاف ممیزه «عقد بیع» است وبه همین جهت انتقال موقت عین را اساسا نمی توان مصداق بیع دانست. ‌بنابرین‏ ،تحلیل قرارداد تایم شر تحت عنوان« بیع تایم شر» مورد سوال قرار گرفته­و آن را مصداق بیع مصطلح ندانسته­اند. به عنوان نمونه آیت­الله معرفت می­فرمایند: چنین معامله­ای بیشتر به اجاره شباهت دارد و در بیع بی­سابقه است.آیت الله علوی گرگانی می­فرمایند: این نحو خرید و فروش معلوم نیست مصداق بیع باشد، زیرا ظهور تملیک، در مالکیت استمراری است.آیت­الله صافی می­فرمایند: فروش ملک به صورت مذکور شرعی نیست، ولی اجاره اشکال ندارد^[۱۲۱].

اما افراز منافع با بیع باید گفت که هیچ سنخیتی ندارد. زیرا عقد بیع تملیک عین بعوض معلوم که در افراز منافع آنگاه که شرکای توافق می­نمایند که منافع قسمتی از یک ملک یا یکی از املاک به صورت مفروزی در تصرف یکی از شرکای قرار گیرد. در واقع عقدی واقع نشده تا عنوان بیع بر آن صدق کند. اما از جهت آنکه یکی از خصوصیات عقد بیع دوام و همیشگی آن است با افراز منافع نیز سنخیت دارد. زیرا شریک مفروز التصرف در واقع برای همیشه از منافع ملک استفاده می­ نماید. و از جهت اینکه یکی از شرکای مالک منافع دائمی یک ملک شده است آیا می ­تواند آن را به دیگری منتقل نماید. در حالی که عین آن مشاعی است بین فقهاء و حقوق ‌دانان اختلاف است. زیرا هر گونه تصرف حقوقی در ملک مشاع جایز است اما تصرف مادی و فیزیکی یعنی تسلیم مال مشاع نیاز به رضایت سایر شرکای را دارد. در افراز منافع، چنانچه پذیرفتیم که شریک مفروزالتصرف مالک منافع ملک برای همیشه است.این امر اعتباری «سکنای در منزل» یا استفاده دائمی از منافع را به دیگری واگذار می­ کند. همان‌ طور که سرقفلی ملک یعنی استفاده از منافع ملک در مراکز تجاری قابل واگذاری و انتقال است در افراز منافع نیز همین مالکیت منافع را به غیر منتقل می­ کند. لذا از این زاویه مثل عقد بیع بوده و یک نوع تملیک ‌می‌باشد.

۴٫ افراز منافع با عقد صلح

یکی از عقود معین که در فقه و حقوق مورد بحث قرار گرفته است عقد «صلح» است. عقد مذکور چنانچه بسیاری از فقهاء گفته­اند، تنها عقدی است که برای قطع کشمکش و رفع نزاع باشد^[۱۲۲] نیست و عقد صلح منحصر به مواردی نیست که نزاعی رخ داده یا اختلافی وجود داشته باشد^[۱۲۳]. بلکه عقد صلح به عنوان عقدی مستقل در کنار سایر عقود، مشروعیت واعتبار دارد عقد صلح از آن جهت که قالبی گسترده ­تر از همه عقود دارد و به عبارت دیگر همه عقود را ‌می‌توان در قالب صلح منعقد نمود، می ­تواند قالبی برای بیع زمانی قرار گیرد^[۱۲۴].

با توجه به ماهیت و ویژگی عقد صلح ‌می‌توان گفت، انتقال مالکیت زمان­بندی شده اگر چه در قالب عقد بیع امکان ندارد، اما به نظر می­رسد انعقاد چنین قراردادی تحت عنوان «عقد صلح» نیز مانعی ندارد. ‌بنابرین‏ مالک عین می ­تواند در قالب یک عقد صلح معوض مالکیت زمان­بندی شده عین را به چند نفر منتقل نماید به گونه ­ای که مالکیت این افراز به صورت مقطعی و موقت بودن، هر یک از آن ها در مدت مشخصی از هر سال، مالک آن عین باشند.

قراداد فوق با توجه به ماده ۷۵۸ قانون مدنی:«صلح در مقام معاملات هر چند نتیجه معامله را که به جای آن واقع شده است می­دهد لیکن شرایط و احکام خاصه آن معامله را ندارد. ‌بنابرین‏ اگر مورد صلح، عین باشد در مقابل عوض، نتیجه آن همان نتیجه بیع خواهد بود بدون اینکه شرایط احکام خاصه بیع در آن مجری می­ شود».

قابل تقیید به زمان ‌می‌باشد و مشروط به دوام مالکیت نیست.

تنها نکته­ای که اینجا قابل بحث ‌می‌باشد این است که هر چند هر گونه قرارداد و توافقی را ‌می‌توان تحت عنوان عقد صلح منعقد کرد اما محدوده اختیار افراد بدان اندازه نیست که بتوانند امور نامشروع را نیز تحت عنوان این عقد قرار دهند.امام خمینی (ره) در تحریر الوسیله می­فرمایند:«یجوز ایقاعه علی کل امر الاما استثنی کما یاتی بعضها و فی کل مقام الا اذا کان محرماً لحلال او محللاً لحرام^[۱۲۵]»

عقد صلح، عقد جایز است مگر مواردیکه استثناء شده و در هر مقامی نیز جایز است مگر موجب حرام شدن حلال یا حرام شدن حلال گردد. ماده ۷۵۴ قانون مدنی در این باره تصریح ­دارد:”هر صلح نافد است، جز صلح بر امری که غیرمشروع باشد”.

اشکالی که ممکن است ‌در مورد صلح مالکیت زمان­بندی شده مطرح شود، آن است که موضوع چنین عقدی عبارت است از انتقال مالکیت موقت به چند نفر و این امر در «حقوق اسلام» مورد قبول واقع نشده است، لذا مشروعیت ندارد.در پاسخ باید گفت اگر عدم مشروعیت مالکیت موقت در فقه ثابت شود. صحت عقد صلح به صورتی که ذکر شد با اشکال روبرو خواهد شد در حالی که چنان که اشاره شد در فقه عدم مشروعیت این نوع مالکیت ثابت نشده.

همان‌ طور که امام راحل «امام خمینی»: ملاک بطلان در معاملات عرف و عقلاء است، مگر آنکه شارع به طور خاص آن را باطل یا حرام اعلام کرده باشد مثل ربا که فرموده «احل اله البیع و حرام الربا» و معمولاً معاملات از نظر شرع رضایی است نه تأسیسی و تعبدی و صحت در معاملات اختصاص به معاملات متداول و جاری ندارد، بلکه اگر معامله جدیدی حسب شرایط زمان به وجود بیاید که حق هیچ یک از عناوین فعلی معاملات بر آن صدق نکند و عقلاً آن را حق می­دانند و شارع به طور خاص یا عدم آن را رد نکرده باشد صحیح و معتبر و ممضی خواهد بود مثل بیمه در اشکال گوناگون آن.

– آزاد ساختن از زنجیر جهل و خرافات. الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرَاهِ وَالْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ: مؤمنان کسانی اند که از این فرستاده، پیامبرِ درس ناخوانده که اهل کتاب او را نزد خود با همین نام و نشان در تورات و انجیل نوشته می­یابند که آنان را به کار پسندیده فرمان می­دهد و از کار ناپسند بازشان می­دارد و پاکیزه ها را برای آنان حلال و پلیدها را بر آنان حرام می­ کند، و بار گرانشان را از دوششان بر­می­دارد و بندها و زنجیرهایی را که بر آنان تحمیل شده است از آنان فرو می­ گذارد. پس کسانی که به او ایمان آورده و او را بزرگ داشته و یاری اش کرده‌اند و از قرآن، این کتاب روشنگری که از جانب خدا نازل شده و قرین او و گواه راستگویی اوست پیروی نموده اند آنان ‌نیک‌بخت خواهند بود.» (سوره الاعراف(۷)، آیه۱۵۷)

– رفع نزاع و اختلاف. کَانَ النَّاسُ أُمَّهً وَاحِدَهً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ: مردم در آغاز، یک امت بودند و اختلافی نداشتند؛ سپس تضاد منافع باعث اختلاف میان آنان شد و برای رفع اختلاف به قوانین و مقرراتی نیازمند گشتند. پس خداوند پیامبران را به عنوان نوید­دهنده و هشدارگر برانگیخت و کتاب آسمانی را به حق در حالی که گواه راستگویی آنان بود، فرو فرستاد، تا میان مردم درباره آنچه در آن اختلاف داشتند داوری کند. سپس ‌در مورد کتاب آسمانی و آیین خدا نیز اختلاف پدید آمد، و تنها عالمان دینی که به آنان کتاب آسمانی داده شد در آن اختلاف کردند، آن هم پس از آنکه دلایل روشن و روشنگر برایشان آمده بود، و اختلافشان نیز در اثر برتری جویی و ستمی بود که میان آنان پدید آمده بود. در این میان، خداوند کسانی را که ایمان داشتند، به اذن خود به همان حقی که دیگران در آن اختلاف کردند هدایت نمود، و خدا هر که را بخواهد به راهی راست هدایت می­ کند.»(سوره البقره(۲)، آیه ۲۱۳)

– انذار و تبشیر و اتمام حجت رُسُلًا مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّهٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَکَانَ اللَّهُ عَزِیزًا حَکِیمًا: پیامبرانی که مردم را به پاداش الهی بشارت دادند و از کیفر او بیم دادند، خداوند آنان را برای اتمام حجت گسیل داشت تا پس از رسالت پیامبران برای مردم در برابر خدا حجتی نباشد که ما حقیقت را در نیافتیم. و خدا شکست ناپذیر و کارهایش همه از روی حکمت است و کسی نمی­تواند در احتجاج، بر او چیره شود.»(سوره النساء(۴)، آیه۱۶۵) همچنین در سوره انعام(۶) آیه۴۸ ‌به این مسئله پرداخته شده است. وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ: «ما پیامبران را جز برای مژده رساندن و هشدار دادن به رسالت نمی­فرستیم. پس کسانی که ایمان بیاورند و صلاح پیشه سازند نه ترسی آنان را فرو گیرد و نه اندوهگین می­شوند.» آنان تلاش کرده‌اند که با تعلیم احکام الهی، جامعه بشری را به سوی وحدت، تعاون، ایثار، تفاهم و همزیستی مسالمت آمیز بر مبنای مشترکات سوق داده و از ظلم و تعدی به حقوق یکدیگر باز دارند.

۲– وضعیت حقوقی بشر در آستانه ی بعثت

فصل سوم: انواع مواد مخدر و روانگردان

در فصل گذشته اعتیاد و معتاد را شناخته، تاریخچه اعتیاد را مطالعه کرده و یک بررسی کلی از آن در بخش قبلی داشته ایم در این فصل قصد داریم ابتدا انواع مخدر را به صورت کامل شرح دهیم سپس آثار هر مواد را بر شخص معتاد توضیح داده تا در ادامه تحقیق به مشکل برخورد نکنیم وبه راحتی بتوانیم حکم این افراد را مشخص نماییم.

۳-۱-انواع مواد مخدر

همان طور که در فصل قبلی مفهوم اعتیاد ومعتاد را شرح دادیم نوبت به آن رسیده تا در این فصل ابتدا تمام مواد مخدر را به مختصر نام ببریم وسپس انواع آن را از سنتی وصنعتی ذکر خواهیم کرد و در نهایت تاثیر آن ها را بر افراد معتاد شرح خواهیم داد.

۳-۲- مواد داخلی وخارجی

در یک نگاه کلی دو نوع افیون وجود دارد : افیون داخلی و افیون خارجی

( افیون داخلی – اوپیوئیدهای اندروژن – که هم نام اندرورفین های معرف هستند و تقسیم بندی می‌شوند به اندورفین A ، B ، C ، D و …که اندورفین D یکصد و پنجاه برابر قویتر از مرفین – افیون خارجی – می‌باشد . افیون های خارجی کلیه موادی را در بر می‌گیرد که مورد سوء مصرف قرار می گیرند ؛ مثل تریاک ، مرفین ، هروئین و …

لازم است بدانید که افیونهای داخلی و خارجی در بدن ، گیرنده های مشترک دارند ؛ لذا وقتی افیونی خارجی وارد بدن شد ، در جنگ با افیون های داخلی برای اتّصال به گیرنده ها ، پیروز می شود و به تدریج افیون های داخلی سرکوب و در نهایت افیون های خارجی جایگزین افیون های داخلی می‌شوند)^[۱۵].

اما این سؤال باقی می ماند که چه ویژگی بخصوصی در برخی از مواد وجود دارد که افراد بشر به آن ها اعتیاد پیدا می‌کنند ؟دکتر زرین دست در این باره چنین نگاشته است :

«در جهان بیش از ۱۴ میلیون ترکیبات شیمیایی وجود دارد ولی حیوانات آزمایشگاهی در صورت ارائه این ترکیبات ، تنها معدودی از آن ها را به خود تزریق می‌کنند، از این ترکیبات می توان ترکیبات افیونی(مورفین و هروئین )، الکل اتیلیک، نیکوتین، کوکائین، آمفتایمن، متیل زانتین ها ( مانند کافئین )، بنزودیازپین ها، باربیتوراتها و بعضی از هیدروکربنها و ترکیبات فرّار را برشمرد ). جالب است که این ترکیبات ‌همان‌هایی هستند که توسط انسان ها نیز هدف سوء مصرف قرار می گیرند . اما سؤال این است که چه چیزی میان این ترکیبات مشترک است و آن ها را از سایرین متمایز می‌سازد به گونه ای که این مواد هدف سوء مصرف انسان و حیوان واقع می‌شوند و آیا ترکیبات دیگر ، چنین نیستند ؟

آن چه مسلم است وجه اشتراک این مواد خاص شیمیایی یا « فارماکولوژیک » آن ها نیست . این مواد از نظر ساختار شیمیایی شباهت چندنی به یک دیگر ندارند . خواص « فارماکولوژیک » آن ها نیز متعدد و متفاوت است . تنها مشخصه ی این مواد توانایی آن ها در افزایش حاد فعالیت در مدارهای مرتبط با لذت و پاداش در مغز است.»^[۱۶]

بعد از این گفتار مقدماتی این که به بحث تقسیم بندی مواد اعتیاد اور است می پردازیم . در سال ۱۹۹۰ سازمان بهداشت جهانی مواد اعتیاد آور را چنان که ذیلاً خواهد آمد تقسیم بندی نموده است :

« ۱ . مواد مخدر : که خواب آلودگی ، تسکین درد و ایجاد نقص در حرکات ارادی و … را به دنبال دارد ؛ مثل تریاک ، مرفین ، هروئین ، متادون ، کدئین و …

مواد روانگردان : که موجب تغییر در احساس ، ادراک ، تفکر ، قضاوت و ادارده می شود ؛ مثل حشیش ، چرس ، بنگ ، ماری جوانا ، کوکائین ، کراک ، ال اس دی ، آمفیتامین ، فینتلین و …

الکل و مشروبات مشابه آن ؛ مانند شراب و …

دخانیات. ( نیکوتین ها ) مثل سیگار ، چپُق ، قلیان ، پیپ و …

( جالب توجه این که مرحوم شهید اول محمد بن جمال الدین مکی – متوفّای سال ۷۸۶ هجری قمری – در هفت قرن پیش از این ، مشابه چنین تقسیمی را برای این مواد مطرح نموده است. »^[۱۷]

ایشان در کتاب القواعد و الفوائد چنین نگاشته اند : « قاعده ی المتناول المغیِّر للعقل إما أن یحصلَ معه نشوهُ و سرورُ و قوّه نفس عند غالب المتناولین له أولا و الاول المکسر و الثانی المفسد للعقل کالبنج و الشوکران.»^[۱۸]

ایشان موادی را که بر عقل تأثیر می‌گذارد ، سه قسم ‌کرده‌است :

« ۱ . موادی که باعث مختل شدن حواس پنج گانه می‌گردد که همان خواب‌آورها می‌باشند ( نوع اول در تقسیم بندی سازمان جهانی بهداشت)

موادی که در اکثر مردم باعث نشئگی و شادی و قوّت بدنی می‌گردد که همان مسکرات می‌باشد؛ (نوع سوم از تقسیم بندی سازمان جهانی بهداشت ) .

موادی که باعث افساد عقل انسان می‌گردد ؛ مانند بنگ و شوکران .( نوع دوم از تقسیم بندی سازمان جهانی بهداشت).»

همان طور که در مبحث گذشته انواع مواد مخدر را از یک نگاه گفتیم از نگاهی دیگر ‌و نوعی دیگر مواد اعتیاد آور را تقسیم خواهیم کرد.

۳-۳-طبقه بندی مواد اعتیاد آور

مواد مخدر را به اعتبارات متعددی می توان طبقه بندی کرد. مثلا اگر آن ها را به طبیعی، نیمه مصنوعی و مصنوعی گروه بندی کنیم، یا از نظر تاریخ کشت یا آشنایی بشر با آن ها، کشف و ساخت دسته بندی کنیم، یا در دو گروه، یعنی گروه مواد مخدری که مصرف پزشکی دارد. یا گروه مواد مخدری که مصرف پزشکی ندارد، دسته بندی شوند، همه درست بوده، ولی در عین حال هیچیک طبقه بندی یا تعریفی جامع و مانع نمی باشند. اگر چه متخصصین، طبقه بندی هایی از جنبه‌های علمی و تجربی ارائه داده‌اند ولی بهترین نوع گروه بندی از طرف سازمان بهداشت جهانی به عمل آمده که طبقه بندی مواد از جهت تاثیر آن ها بر انسان است . این طبقه بندی به صورت زیر می‌باشد:

□ توهم زاها ^[۱۹]

□ کانابیس یا شیره گیاه شاهدانه^[۲۰]

□ سستی زاها (مسکنها – خواب آورها(

□ آرام بخش ها

□ چسب و مواد فرار (مواد استنشاقی(

□ محرک ها

□ الکل ، توتون و قهوه

در ادامه مواد اعتیاد آور هر کدام خود نوعی داشته که لازم است به مختصر ‌به این مواد بپردازیم.

۳-۳-۱- انواع مواداعتیاد آور

لازم است در این قسمت از تحقیق انواع مواد مخدری که اعتیاد آور می‌باشند را به صورت کامل نام برد تا در قسمت بعدی عوارض ‌و تاثیرات آن ها را شرح داد.^[۲۱]

□ تریاک^[۲۲]

□ مورفین^[۲۳]

□ هروئین ^[۲۴]

□ متادون^[۲۵]

□ ماری جوانا

□ حشیش، کراک ‌و شیشه

□ توتون و دخانیات

□ قهوه (کافئین)

□ ال.اس.دی

□ برومو دی متوکسی فنتیلامین

□ اکستاسی^[۲۶]

□ داروهای تجویزی^[۲۷]

□ الکل^[۲۸]

الف: در این قسمت مواد مذکور را شرح داده و تاثیرات آن ها را بازگو خواهیم کرد:

1. حشیش و روغن حشیش :

از گیاه بنام شاهدانه هندی به دست می‌آید که شبیه گزنه( جعفری خشک شده ) است.

نام های دیگر آن : ماری جوانا ، گراس ، علف ، بنگ ، سیگاری ، گلد ، ریفر و…می‌باشد .
شکل آن : سبز خاکستری یا قهوه ای مایل به سبز و یا سیاه می‌باشد.
وابستگی جسمانی آن ناشناخته و وابستگی روانی آن در حد متوسط می‌باشد.

• • انتقال خط‌مشی و انتشار آن

• • بررسی خط‌مشی و انتشار به آن

• رابطه بین خط‌مشی‌های کوتاه و بلندمدت

۲- سازمان‌دهی و عملیات

• • شفاف بودن اختیارات

• • مناسب بودن تفویض اختیارات

• • همکاری بین بخشی‌های گوناگون

• • فعالیت‌های کمیته

• • استفاده از کارکنان

  

• ممیزی‌های کنترل کیفی

۳- آموزش

• • برنامه ها و آنچه که در عمل انجام می‌شود

• • کیفیت هوشیاری، کنترل هوشیاری و درک کنترل کیفیت

• • تا چه حد روش‌های آماری آموزش داده شده و به کار گرفته شده است

• • درک و فهم آثار

• • • آموزش در شرکت‌های وابسته (به ویژه برای پیمان‌کاران، تأمین‌کنندگان، و شرکت‌های فروشنده)

  

• • فعالیت‌های دوایر کنترل کیفی (QCC)

• سیستم پیشنهادی برای بهبود و پیشرفت آن

۴- گردآوری و به کارگیری اطلاعات

• • جمع‌ آوری اطلاعات خارجی

• • تسری اطلاعات به بخش‌های داخلی

• • سرعت انتشار اطلاعات (فی‌المثل استفاده از رایانه)

• پردازش اطلاعات و تجزیه و تحلیل آماری

۵- تجزیه و تحلیل اطلاعات

• • انتخاب مسائل و موضوعات با اولویت زیاد

• • صحیح بودن روش‌های آماری

• • استفاده از روش‌های آماری

• • موارد مربوط به فناوری شرکت

• • تجزیه و تحلیل کیفیت و فرایند

• • استفاده از نتایج تحلیل‌ها

• استفاده سازنده از پیشنهادها

۶- استانداردسازی

• • سیستم استانداردها

• • روش تدوین و بازنگری استانداردها

• • تدوین و بازنگری واقعی استانداردها

• • ذخیره مهارت‌های فنی

• استفاده از استانداردها

۷- کنترل

• • سیستم کنترل کیفیت، هزینه و مقدار تولید

• • نقاط کنترل و اقلام کنترل‌شدنی

• • استفاده از روش‌های آماری (مثل نمودارهای کنترل) و تفکر آماری

• • میزان همکاری هسته‌های کنترل کیفی

• • فعالیت‌های کنترل کیفی واقعی

• وضعیت کنترل

۸- تضمین کیفیت

• • روش‌های توسعه محصولات جدید (مثل تحلیل کیفیت و به کارگیری آن، مطالعات اطمینان‌سنجی و طراحی) ایمنی، و پیشگیری از خسارت ناشی از محصولات جدید

• • طراحی، تجزیه و تحلیل، کنترل و بهبود فرایند

• • قابلیت فرایند

• • اندازه‌گیری و بازرسی

• • تجهیزات، واگذاری کار به پیمان‌کاران، خرید و کنترل خدمات

• • سیستم تضمین کیفیت و تشخیص عیب

• • استفاده از روش‌های آماری

• • ارزشیابی کیفیت و ممیزی

• وضعیت واقعی تضمین کیفیت

۹- آثار

• • اثر اندازه‌گیری

• • منافع ملموس نظیر کیفیت، خدمات، زمان‌بندی توزیع، هزینه، منافع، ایمنی و محیط زیست

• • منافع غیر ملموس

• همگرایی بین اثر مورد انتظار و اثر واقعی

۱۰- برنامه‌ریزی برای آینده

• • درک شرایط حاضر و ویژگی آن

• • خط‌مشی اصلاح موارد معیوب

• • برنامه های ارتقا TQM

• ارتباط با برنامه های بلندمدت

نقاط قوت و ضعف جایزه دمینگ

به طور خلاصه از مهمترین ویژگی‌های خوب جایزه دمینگ، روندگرایی و توجه به فرهنگ سازی و توسعه فعالیت‌های آماری و توانمندسازی است.

از نقاط ضعف این جایزه می‌توان بالابودن تعداد کانونهای توجه و نتیجه‌گرایی و به عبارتی ساده تر، بالا بودن محورهایی که برای دریافت جایزه باید به آن توجه کرد و ضریب وزنی مساوی همه معیارها را نام برد. به طور کلی در این مدل نگاه سیستمی به سازمان ضعیف است به همین دلیل کشورهای کمی این مدل را به طور کامل پذیرفته‌اند (مجیبی میکلایی، ۱۳۸۵، ص۲۴).

• مدل پیترز و واترمن

از زمان‌های بسیار قدیم، جستجو برای تعالی و رشد همه جانبه از مهمترین مسایل نوع بشر بوده است. فرایندهای ذهنی انسان ببا عنوان تئوری‌های متفاوت به مدیریت ارائه شدند، و عمل به آن تئوری به تعالی نائل شد. اگرجه تئوری‌های مدیریت در محیط‌ها و زمان‌های متناسب خود ارائه شدند، اما تئوری‌های مشابه در جوامع مختلف نتایج متفاوتی به بار آورد. این علت به پیشرفت دیگر تئوری‌های مدیریتی برای غلبه بر کمبودها دیگر انواع منجر شد. با این اکنون با عمل به هر تئوری، مدیریت درس‌های جدیدی را برای دستیابی به تعالی فرا گرفت. به عنوان یک مثال ثابت شده، کتاب معروف پیترز و واترمن با عنوان ( در جستجوی تعالی- درس‌هایی از شرکت‌های موفق آمریکایی) پیشنهادهای زیادی را به عنوان معیارهای موفق تعالی ارائه کرد ( شارما و تالور،۲۰۰۷).

پیترز و واترمن (۱۹۸۲) هشت ویژگی شرکت‌های موفق که به آن دست یافتند نام می‌برند این هشت ویژگی به صورت خلاصه عبارتند از : ۱- تعصب به عمل؛ ۲- توجه به نیازهای مشتری؛ ۳- استقلال و کارآفرینی؛ ۴- بهره‌وری از طریق کارکنان؛ ۵- توجه به ارزش‌ها؛ ۶- پایبندی به کار اصلی؛ ۷- ساختارهای ساده؛ ۸- انعطاف‌پذیری است. اکنون به شرح اسن هشت ویژگی معرفی شده توسط پیترز و واترمن که اساس کار این پژوهش است پرداخته خواهد شد:

• • تعصب به عمل: دست به کار زدن و از بی‌حرکتی در برابر دشواری‌ها پرهیز کردن به معنی آزمودن است و این از ویژگی‌های شرکت‌های برجسته است که به سودگیری برای شروع به کار کردن شناخته شده‌اند. وظیفه مدیریت آن است که روحیه آزمودن را در شرکت پرورش دهد و اندک شکست و ناکامی را بپذیرد و برای آزمایش‌ها وزن و ارزش کافی قایل گردد و خود پشتیبان مشوقان کار آزمایشی باشد. می‌توان گفت که تعصب به عمل در شرکت‌های موفق دارای زیر معیارهای: روانی سازمانی، خرد کردن کارها و استفاده از تجربیات دیگر سازمان‌هاست ( پیترز و واترمن،۱۹۸۲).

• • توجه به نیاز‌های مشتری: پیترز و واترمن توجه به نیازهای مشتری را از مهمترین ویژگی‌های سازمان‌های موفق دانسته‌اند. نزدیک کردن کسب وکار با خواست و نیاز مشتریان یک اندرز و پیام شرکت‌های برجسته است. شرکت‌های موفق بسیاری از شیوه های کامیابی را از مشتریان خود می‌آموزند؛ آن ها در بهبود کیفیت کالا، خدمت به مشتری و قابلیت اعتماد بی‌نظیرند و به طور کامل در خدمت مشتریان هستند و به عبارتی می‌توان گفت نوعی از قالب دادن به کوشش‌های شرکت است که در حقیقت، پیدا کردن راه مناسب ویژه‌ای که ضمن آن یک شرکت می‌تواند بهتر از دیگران به مشتریان خدمت کند.